(Van onze correspondent Hanneke Keultjes)
NEW YORK (GPD) – Er gold een tornadowaarschuwing, dus er hing al iets in de lucht in South Carolina. Presidentskandidaat Newt Gingrich, tot een ruime week geleden een kansloze kandidaat, won zaterdagavond met overweldigende overmacht de voorverkiezingen in de zuidelijke staat. De uitslag zet de hele race om de Republikeinse uitdager van Democratische president Barack Obama op z’n kop.
Drie kandidaten hebben nu ieder één voorverkiezing gewonnen. Dat gebeurde nooit eerder. De volgende stembusgang, op 31 januari in Florida, wordt de spannendste tot nu toe.
De overwinning van Gingrich, die als geen ander de boosheid om de staat van Amerika – de hoge werkloosheid, de nog hogere staatsschuld – weet te verwoorden, laat zien dat de Republikeinse kiezers nog altijd zoeken naar een alternatief voor Mitt Romney. Die werd door de Republikeinse partij schoorvoetend als favoriet aangewezen, maar de winst van Gingrich bewijst dat Romney de christelijke en ultraconservatieve Tea Party-stemmers niet weet te bekoren.
Het kan verkeren. Tot woensdag zat Romney nog gebeiteld. Hij had al twee verkiezingen gewonnen (in Iowa en New Hampshire) en de derde (South Carolina) kon hem haast niet meer ontgaan, leerde een blik op de peilingen. Toen werd het donderdag. Die dag bleek dat de winst in Iowa bij nader inzien aan Rick Santorum toekomt en won Gingrich het laatste verkiezingsdebat – ondanks de uitspraak van één van zijn ex-vrouwen dat de Republikein op een open huwelijk aasde om de affaire met zijn huidige vrouw te legitimeren.
Gingrich zal er alles aan doen om de zoveelste opleving van zijn politieke carrière zo lang mogelijk te laten duren. In zijn overwinningsspeech probeerde hij de partijpolitiek te ontstijgen. ,,We willen een Amerikaanse campagne voeren.” Een slimme strategie, nu blijkt dat veel kiezers in South Carolina denken dat Gingrich meer kans maakt om Obama te verslaan.
Romney zal er alles aan doen om de kiezers van zijn ‘electability’ (verkiesbaarheid) te overtuigen en bereidt harde aanvallen op Gingrich voor. Hij hoopt daarbij te profiteren van het feit dat zijn campagne beter is georganiseerd en over meer geld. Maar na zijn overwinning zal ook bij Gingrich de kassa rinkelen door giften van aanhangers. Bovendien staan er de komende week twee debatten op het programma. Daarin is Gingrich in zijn element en kan hij kiezers binnenhalen.
Als de strijd om de Republikeinse nominatie wordt uitgevochten door twee kandidaten – al zullen Santorum (nummer 3 in South Carolina) en Ron Paul (die als laatste eindigde) voorlopig niet opgeven – kan het nog lang duren voordat duidelijk is wie het op 6 november op mag nemen tegen Obama.
Een harde, lang voortslepende strijd tussen twee Republikeinse kemphanen betekent immers minder tijd voor de Republikeinse kandidaat om de Democratische zittende president aan te vallen. Barack Obama zal in dat geval een vreugdedansje doen.

(Van onze correspondent Hanneke Keultjes)
WASHINGTON (GPD) – Geen winnaar. Dat is moeilijk te verkroppen in de Verenigde Staten waar graag in termen van ‘winnaar of verliezer’ wordt gedacht – of het verschil nu acht stemmen is of meer. Maar toch wijst de Republikeinse partij in de plattelandsstaat Iowa geen winnaar aan van de caucus die er op 3 januari werd gehouden. Het is een gelijkspel.
Met acht stemmen verschil won presidentskandidaat Mitt Romney in de spannende verkiezingsnacht in Iowa van Rick Santorum. Er werd meteen al geroepen om een hertelling. Daar wilde de Republikeinse partij in de plattelandsstaat niet aan beginnen. Wel moesten de resultaten van de stemmingen tijdens de partijbijeenkomsten nog worden gecertificeerd.
Wat bleek? Santorum, de conservatieve katholieke kandidaat, heeft 34 stemmen méér gekregen dan Romney, de favoriet. Toch wordt hij niet als winnaar uitgeroepen, omdat de resultaten van acht van de symbolische 1776 kieskringen (in 1776 werd de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring getekend) kwijt zijn en volgens het Republikeinse partijbestuur in de staat nooit zullen worden gevonden. En dus kan Iowa niet met zekerheid zeggen wie gewonnen heeft.
Een caucus wordt door voorstanders gezien als hét voorbeeld van democratie. Een groep mensen komt bij elkaar in een zaaltje, school of sporthal, voor iedere kandidaat mag een promopraatje worden gehouden en dan wordt er gestemd. In werkelijkheid leek het een amateuristisch en rommelig verlopend ritueel, waarbij observerende journalisten ook vrolijk een stembiljet werd aangeboden (ik heb overigens beleefd geweigerd). In één van de kieskringen ontbrak presidentskandidaat Ron Paul op het biljet. Zijn naam werd er haastig met de hand bijgeschreven.
Na het stemmen is de uitslag in zo’n zaaltje binnen een paar minuten bekend. Het resultaat wordt pas later door het partijbestuur gecontroleerd. Direct na de caucus vocht een man, medeverantwoordelijk voor de telling in het plaatsje Moulton, de uitslag al aan. Hij had gezien dat er volgens de aanvankelijke uitslag in zijn kieskring 22 van de 53 stemmen naar Romney waren gegaan. Hij telde er echter maar twee.
Voor de race om wie het namens de Republikeinen in november op mag nemen tegen zittend president Barack Obama maakt de gecertificeerde uitslag in Iowa eigenlijk niets uit. De gedelegeerden uit Iowa hoeven pas in juni te beslissen voor welke kandidaat zij zich bij de partijconventie eind augustus zullen uitspreken. Dan wordt de Republikeinse presidentskandidaat officieel genomineerd. Een kandidaat heeft 1144 gedelegeerden nodig om te worden genomineerd.
Als Santorum in Iowa wél als winnaar uit de bus was gekomen, had hij – twee weken na de verkiezingen – toch alle voordelen al misgelopen. Hij had immers geen triomfantelijke speech kunnen geven, geen tv-spotjes kunnen maken en hij liep de extra financiële steun van geldschieters mis die een overwinning met zich mee had gebracht.
Romney deed dat allemaal wel en profiteerde van die eerste, o zo belangrijke ‘overwinning’. Hij won de volgende voorverkiezingen in New Hampshire (dit keer met een ruime marge) en gaat aan kop in de peilingen in South Carolina, dat morgen (zaterdag) naar de stembus gaat. Nu moet Santorum het enkel met een emotionele en psychologische opsteker doen. Maar daar koopt hij niks voor – en al helemaal geen overwinning in de belangrijke conservatieve staat South Carolina.

(Van onze correspondent Hanneke Keultjes)
NEW YORK (GPD) – De regels waren simpel, zaterdagavond tijdens een forum van de Amerikaanse zender FOX News: presidentskandidaten moesten vragen uit het publiek beantwoorden, zonder hun concurrenten bij naam te noemen. Newt Gingrich deed het toch door favoriet Mitt Romney aan te vallen op zijn bewering dat hij als gouverneur 100.000 banen heeft gecreëerd. Gingrich werd uitgejoeld.
Gingrich zit in het nauw, en een kat in het nauw maakt rare sprongen. Romney won zowel in Iowa als New Hampshire, wat sinds 1976 geen Republikeinse presidentskandidaat is gelukt. De race lijkt gelopen. Al zullen met name Gingrich en Rick Santorum, de andere concurrent, er de komende twee weken alles aan doen om Romney de voet dwars te zetten.
Romney wordt vanaf het begin al gezien als de onvermijdelijke kandidaat. Waarom?
De Republikeinen weten heel goed dat het moeilijk wordt om in november zittend president Barack Obama te verslaan – zelfs nu het slecht gaat met de economie en de werkloosheid hoog is. En als ze een kans op de overwinning willen hebben, moeten ze een kandidaat nomineren die ook de onafhankelijke kiezer aanspreekt: de kiezer die niet te conservatief is, maar ook niet te ‘links’. Dankzij die onafhankelijke stem werd Obama in 2008 gekozen.
Romney wordt gezien als iemand die de onafhankelijke kiezer aanspreekt. Tijdens de primary in New Hampshire, vorige week, werd duidelijk dat Romney óók de conservatieve kiezer aan zich weet te binden. En juist van die combinatie wordt het Republikeinse partijestablishment heel erg blij.
Maar Romney weet een belangrijke groep niet aan te spreken: de minima. Dat is ook lastig, met een geschat vermogen tussen de 65 en 264 miljoen dollar (51 en 207 miljoen euro). Zijn vermogen zit deels in goud en paarden en werd vergaard in de jaren dat hij als consultant in de financiële wereld een dik belegde boterham verdiende. Dan kan Romney nu wel zeggen dat hij werkloos is – hij heeft momenteel geen betaalde baan – maar daarmee weet hij de kiezer met een laag inkomen niet te foppen.
Winst in South Carolina, waar zaterdag wordt gestemd, is van symbolisch belang: sinds 1980 is het niemand gelukt president te worden zonder winst in de zuidelijke staat. Gingrich is er volgens de meeste peilingen de grootste concurrent van Romney en probeert hem aan te vallen met harde tv-spotjes. De belofte dat hij geen negatieve campagne zou voeren, wordt met iedere overwinning van Romney minder waard. Intussen weet Santorum zich gesteund door 150 sociaal-conservatieve leiders die de opmars van Romney willen stoppen.
Want Romney kan dan wel de meest ‘electable’ (verkiesbare) kandidaat zijn, veel ‘gewone’ Amerikanen zien een te perfecte, te gladde kandidaat. Er lijkt geen foutje aan hem te ontdekken. Op campagnepad doet Romney veel om dat beeld bij te stellen. In Iowa en New Hampshire verscheen hij niet strak in het pak, maar in een spijkerbroek met een stoere westernriem en ruitjesoverhemd. Vier van zijn vijf zonen die daar campagne voerden, spraken over hun vader. ,,Onze vader is gierig”, stelde Josh Romney, een jonge uitvoering van zijn vader. Hij wilde er maar even mee zeggen dat president Romney het Amerikaanse congres niet zal toestaan geld te verkwisten.
Dat is een heel belangrijk verkiezingsthema: het huishoudboekje van Amerika op orde brengen door het begrotingstekort terug te dringen. Romney wordt door de meeste Republikeinse kiezers gezien als dé man die dat kan bewerkstelligen.

(Van onze correspondent Hanneke Keultjes)
NEW YORK (GPD) – Gedecideerd knopen de vier Amerikaanse mariniers hun gulp open. Voor hen liggen drie lijken, vermoedelijk talibanstijders, het gewaad van één van hen is doordrenkt met bloed. Ze laten hun urine lopen, onder geluiden die duiden op opluchting; alsof ze al de hele dag in hoge nood gewacht hebben op dit moment.
De reactie is zoals bij eerdere incidenten – de martelingen in de Abu Ghraib-gevangenis in Irak, het ‘kill team’ dat voor de lol Afghanen doodde – universele afkeer en veroordeling. De militairen zijn inmiddels geïdentificeerd en zullen worden vervolgd.
Ook militair psycholoog Eric Zillmer was geschokt toen hij de video zag. ,,Ik wil het niet goedpraten, maar het gebeurt in iedere oorlog. Alleen staat tegenwoordig altijd wel iemand te filmen. Als we camera’s hadden gehad ten tijde van de oorlog in Vietnam, wie weet welke gruwelijkheden we dan hadden gezien.”
Zillmer, hoogleraar aan Drexel University in Philadelphia, heeft onderzoek gedaan naar dit soort ‘incidenten’. Het zijn altijd groepen van minstens drie soldaten. Er zit doorgaans altijd wel één militair bij die denkt: ‘dit is niet goed, maar de anderen doen het ook, dus het zal wel.’ Zillmer spreekt over de rotte appel-theorie. ,,Er zit één rotte appel in een mand, en die wordt er uitgehaald. Probleem opgelost, denkt defensie. Maar de andere appels vertonen ook al rotte plekken.”
Daarnaast is het volgens Zillmer niet ongewoon dat soldaten in een oorlogsgebied door de stress door het lint gaan. ,,Het is ook moeilijk: je jaagt op talibanstrijders. Je hoort voortdurend dat die slecht zijn en jou willen doden. Je háát ze, en zij haten jou. Vervolgens is er een vuurgevecht en weet jij die strijders te doden. Je voelt je superieur en euforisch. Maar zodra ze dood zijn, moet je ze ineens met respect behandelen. Dat schrijven de regels immers voor. Dat lukt niet iedereen.”
Met name mariniers zijn uitstekend getraind, stelt Zillmer, en in 99 procent van de gevallen weten ze zich te houden aan de regels en de procedures, maar soms gaat het mis. ,,Het handboek houdt nu eenmaal geen rekening met emoties en gevoelens van de militairen. Bij de Amerikaanse strijdkrachten werken vierhonderd militair psychologen die incidenten als deze proberen te voorkomen. Maar ze zijn niet te voorkomen”, aldus Zillmer. ,,Over twintig of dertig jaar kijken we terug op de oorlogen in Irak en Afghanistan en komen we tot de conclusie dat er te weinig aandacht is besteed aan hoe militairen om moeten gaan met hun emoties.”

(Van onze correspondent Hanneke Keultjes)
NEW YORK (GPD) – ,,Wordt het verschil hier groter dan acht stemmen?” Mitt Romney lachte ontspannen in Manchester, New Hampshire waar hij campagne voert voor de voorverkiezingen van aanstaande dinsdag. Het antwoord op zijn vraag is vermoedelijk ja. New Hampshire is veel minder religieus en conservatief dan Iowa, waar Rick Santorum – naar eigen zeggen ‘de ware conservatieve kandidaat’ – het onverwachts goed deed door Romney bijna te kloppen.
Zelfs als Santorum het momentum weet te behouden, is in New Hampshire een herhaling onwaarschijnlijk. Romney heeft een grote aanhang in de oostelijke staat en investeerde veel tijd en geld in het overhalen van potentiële kiezers. Terwijl Santorum die tijd gebruikte om kris-kras door Iowa te reizen om er maar liefst 381 keer te spreken. De restaurantketen Pizza Ranch, waar hij 36 keer speechte, noemde zelfs een kipsalade naar de Republikeinse presidentskandidaat. De strategie van Santorum werd geboren uit noodzaak: hij kon in Iowa geen enkel tv-spotje betalen. Hij had zelfs nauwelijks geld voor essentiële zaken als vliegtickets en huurauto’s.
Ook in New Hampshire worstelt Santorum om voldoende geld bij elkaar te krijgen voor zijn campagne. Hij hoopt dat zijn goede resultaat in Iowa hem financiële steun van rijke politieke actiegroepen en politieke steun van religieuze organisaties oplevert. Maar zelfs als die over de brug komen, kan het zijn gebrek aan medewerkers en zijn netwerk in New Hampshire niet compenseren. En ditmaal ontbreekt het hem aan de tijd om in ieder zaaltje te spreken om zijn naamsbekendheid te vergroten.
Ondertussen lijken zijn concurrenten – naast Romney ook Ron Paul – hem telkens een paar stappen voor te zijn. Alleen al deze week gaven zij 500.000 dollar (385.000 euro) uit aan reclamespotjes. En waar Santorum pas woensdagavond in New Hampshire arriveerde, domineerde Romney die dag het nieuws. ’s Ochtends was hij al met een vliegtuig vol pers in de staat aangekomen. Hij bracht de voormalige gouverneur van New Hampshire en een senator mee op het campagnepad om aan te geven dat hij de kandidaat is die de steun heeft van de Republikeinse partij in de staat. Oud-presidentskandidaat John McCain sprak ook zijn steun uit voor Romney.
De peiling van gisteren (donderdag) laat zien dat Romney de steun krijgt van 41 procent van de kiezers. Op nummer twee staat Paul met 18 procent en Santorum bezet de derde plek met 8 procent van de stemmen. Zijn bijna-overwinning in Iowa en het opgeven van zijn voornaamste concurrent Michele Bachmann geeft hem wel wind in de zeilen, want een dag eerder was dat nog 6 procent. Maar met nog vier dagen te gaan tot de voorverkiezing valt dat niet meer in te halen, erkende Santorum zelf ook. Zijn doel is om ‘het zo goed mogelijk’ te doen om daarna zijn pijlen te richten op de conservatieve zuidelijke staat South Carolina die 21 januari naar de stembus gaat. Daar kan hij het de gematigde Romney wel moeilijk maken.

(Van onze correspondent Hanneke Keultjes)
DES MOINES (GPD) – Zelden was het zó spannend in Iowa. Om de vier jaar staat de schijnwerper van de wereld voor één dag gericht op de kleine plattelandsstaat in het midden van de VS, als daar de strijd om het Witte Huis losbarst. Maar dit keer wist de schijnwerper niet waar het de lichtbundel op moest richten: Mitt Romney of Rick Santorum.
Na de caucus in Iowa, een reeks partijbijeenkomsten waarin kiezers hun favoriet bepalen, wisselden de twee Republikeinse presidentskandidaten urenlang stuivertje. Dan stond Santorum met vier stemmen voor, dan weer nam Romney met zestien stemmen de leiding. Op het allerspannendste moment stond Santorum met slechts één stem voor.
Maar na een lange uitslagenavond en -nacht won Romney, met acht hele stemmen verschil. De oud-gouverneur van Massachusetts had 30.015 stemmen, de oud-senator namens Pennsylvania bleef op 30.007 stemmen steken.
Het lange wachten was te wijten aan een communicatiefout; volgens het partijbestuur in Iowa had één van de 1774 kiesdistricten de stemmen nog niet doorgegeven. Maar het desbetreffende district had de gegevens wél gemeld, vertelden bestuurders Edith en Carolyn. De dames lagen al te slapen en waren zich van geen kwaad bewust. Wakkergebeld door journalisten van CNN herhaalden zij de cijfers van hun district live op de buis. En na een snelle rekensom bleek dat Romney gewonnen te hebben.
Toch is de morele overwinning voor Santorum die de tweede plaats veroverde. Twee weken geleden kon hij nog geen huiskamer vol krijgen en werd hij uitgelachen omdat hij zijn campagne stug doorzette. De afgelopen dagen werden zijn bijeenkomsten massaal bezocht. In Boone vielen belangstellenden zelfs flauw door de drukte en hitte.
Dat terwijl Santorum niet de meest charismatische kandidaat is. Maar de inwoners van Iowa zijn conservatief en de gelovige Santorum presenteerde zich als het archetype van een conservatief. Dan hoef je geen briljante spreker te zijn. Dat de antwoorden op vragen van kiezers vaak lang en saai zijn, vinden zijn aanhangers ook geen probleem.
Toen Santorum dinsdag kort voor middernacht zijn aanhangers toesprak wist hij een gevoelige snaar te raken toen hij het had over zijn dochter Isabella die aan een zeldzame ziekte lijdt. De kans dat zij voor haar eerste levensjaar zou overlijden, was 90 procent. Nu is Isabella 3,5 jaar.
Ook Romney zette zijn gezin in. Vier van zijn vijf volwassen zonen voerden campagne voor hem, maar Ann, zijn echtgenoot sinds 42 jaar, bleek het geheime wapen. Zelfs in een grote, kille fabriekshal in Clive wist zij met een persoonlijk verhaal over moederschap de harten te stelen.
De verkiezingskaravaan trekt nu verder naar de oostelijke staat New Hampshire, waar op 10 januari de eerste voorverkiezing (primary) wordt gehouden. In het veel minder conservatieve en gelovige New Hampshire maakt Santorum weinig kans. In de peilingen gaat Romney daar soeverein aan kop.

Het verkiezingscircus in de VS barst morgen (dinsdag) echt los. De Republikeinse kiezers in Iowa kiezen dan tijdens de ‘caucus’ hun favoriete presidentskandidaat.

(Van onze correspondent Hanneke Keultjes)
DES MOINES (GPD) – Als je als inwoner van de Amerikaanse staat Iowa de hand van presidentskandidaat Rick Santorum nog niet hebt gedrukt, is dat in ieder geval niet de schuld van Santorum. In zijn pick-up truck heeft de Republikeinse kandidaat de afgelopen maanden alle 99 districten in de staat bezocht, was er vaker en langer dan zijn concurrenten en sprak zelfs in de kleinste zaaltjes. Nu plukt hij daar de vruchten van: met nog een dag voor de voorverkiezing in Iowa piekt hij in de peilingen. Precies op het juiste moment.
De kiezers in Iowa zijn eigenwijs en houden geen rekening met de landelijke peilingen. Vier jaar geleden, in 2008, kozen ze Mike Huckabee als winnaar van de eerste voorverkiezing in de Verenigde Staten. Huckabee, een doopsgezinde predikant, was in de verdere presidentsrace zo goed als kansloos en legde het uiteindelijk af tegen John McCain. Maar met Iowa had hij – zeer onverwachts – een mooi begin. Oud-senator Santorum, die als streng katholieke kandidaat de steun krijgt van veel evangelische organisaties, zou dat kunstje best eens kunnen herhalen.
De inwoners van Iowa die zich als Republikein hebben geregistreerd gaan morgen (dinsdag) niet naar de stembus, maar kiezen hun kandidaat in een ‘caucus’. Tijdens deze verkiezingsbijeenkomsten in scholen, dorpshuizen, bibliotheken, stadhuizen, rechtbanken en culturele centra discussiëren een avond lang over wie volgens hen de beste kandidaat is.
Omdat de eerste Republikeinse krachtmeting conform de traditie in Iowa is, staan de schijnwerpers al weken gericht op de staat in het Amerikaanse middenwesten. In de peilingen in Iowa is Santorum opgestoomd naar de derde plaats, vlak achter gedoodverfde favoriet Mitt Romney en buitenbeetje Ron Paul, die als consequent libertarische kandidaat voor een beperkte overheid is, plannen heeft om het Amerikaanse buitenland beleid tot nul terug te brengen en voor verregaande individuele vrijheid is (dus ook vóór abortus en het homohuwelijk; bijzonder voor een Republikeinse kandidaat).
Maar zelfs als aartsconservatief Santorum de voorverkiezing in Iowa zou winnen, is de kans groot dat hij het in de verdere verkiezingsstrijd aflegt tegen Romney. In de Republikeinse partij wordt de oud-gouverneur van de staat Massachusetts als de ‘onvermijdelijke kandidaat’ gezien.
De afgelopen maanden kreeg Romney tegenstand van Rick Perry, Herman Cain en het meest recent van Newt Gingrich, die verrassend aan kop ging in de peilingen. Cain heeft de handdoek inmiddels in de ring gegooid na verhalen dat hij verschillende vrouwen seksueel geïntimideerd zou hebben en er een jarenlange buitenechtelijke relatie op na zou hebben gehouden. En Gingrich zakt weg in de peilingen.
Maar wellicht weet hij dat tij nog te keren: vrijdag kreeg Gingrich in Des Moines, de hoofdstad van Iowa een brok in zijn keel en tranen in zijn ogen toen hij sprak over zijn moeder, die lijdt aan psychiatrische stoornissen. In januari 2008 stond toenmalig Democratische kandidaat Hillary Clinton laag in de peilingen toen ze geëmotioneerd raakte tijdens een campagnestop. Het hielp haar in New Hampshire aan een overwinning.